ΣΧΟΛΙΑ - ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Νίκος Θέμελης: ένας δημιουργός στον δημόσιο χώρο

«Τι άνθρωπος είναι ο Νίκος Θέμελης;» Αυτή η ερώτηση μου γινόταν συνέχεια από τους μυημένους στα παραπολιτικά φίλους μου όταν έμαθαν ότι δουλεύω μαζί του στο Γραφείο του Κώστα Σημίτη, τότε Υπουργού ΒΕΤ. Κι η ερώτηση αυτή επανερχόταν μονότονα όταν στο κύρος του πρώτης γραμμής συνεργάτη ενός Κώστα Σημίτη προστέθηκε η αύρα του συγγραφέα, και μάλιστα του καλού, σύντομα του καθιερωμένου συγγραφέα.

Τι άνθρωπος ήταν αλήθεια ο Νίκος Θέμελης; Και περαιτέρω: πώς συνδέεται ο άνθρωπος Νίκος Θέμελης με τον πολιτικό Νίκο Θέμελη και τον συγγραφέα Νίκο Θέμελη;

Θα ξεκινήσω με το πρώτο ερώτημα: η θέση του ερωτήματος αυτή καθ’ εαυτήν μου προκαλεί και τώρα, όπως και τότε, αμηχανία. Είναι γιατί οι άνθρωποι δεν είναι (πλέον, θα έλεγαν κάποιοι), δηλαδή δεν πυκνώνουν σε πρόσωπα, σε ολοκληρωμένους χαρακτήρες, σε παγιωμένες ταυτότητες, όπως ήθελαν οι παλιοί, αλλά έχουν λίγο-πολύ ελεύθερα διαπλάσιμες ιδιότητες; Ή, πάλι, γιατί δύσκολα μπορεί κανείς να μιλήσει για κάποιον στενό του άνθρωπο; Όλοι αυτοί οι λόγοι μπορεί να ισχύουν, μπορεί και όχι. Ωστόσο μια πραγματική δυσκολία επιμένει: πώς να μιλήσεις για μια τόσο πολύπλευρη προσωπικότητα; Θα αρκεστώ λοιπόν σε μερικές πινελιές. Πινελιές που, ελπίζω, συνθέτουν ένα σχέδιο προσωπογραφίας. Αυτό το σχέδιο, αν και δεν είμαι ζωγράφος ούτε βιογράφος, θέτω στην κρίση σας.

Πριν από όλα ο Νίκος Θέμελης ήταν αφηγητής, ήταν χαρισματικός αφηγητής. Aφηγούταν, σαν να ζούσε ξανά ό,τι είχε ζήσει μια πρώτη φορά, σαν να το γευόταν ξανά αχόρταγα, το ίδιο έντονα, το ίδιο βαθιά. Και ως αφηγητής όχι μόνο έπειθε, αλλά και ενέπνεε, ενθάρρυνε, παρακινούσε, συγκινούσε …

Το τι είναι αυτό που κάνει σπουδαίο έναν αφηγητή -πέρα από το να κρατά τον ακροατή αιχμαλωτισμένο- ερίζεται: άλλοι λένε η ρητορική του δεινότητα, άλλοι η αυθεντικότητα της αφήγησής του. Αν ισχύει το τελευταίο, σε τι ήταν αυθεντικός ο λόγος του Νίκου; Στο ότι έλεγε την αλήθεια; Δεν νομίζω: ποια είναι η αλήθεια στη δημόσια σφαίρα ή στο μυθιστόρημα; Νομίζω ότι η απάντηση είναι άλλη – και φωτίζει μια άλλη πλευρά του Νίκου: ο Νίκος ήταν καλός αφηγητής επειδή πίστευε αυτό που έλεγε και επειδή εννοούσε να διαπλάσει, να δημιουργήσει, να διαμορφώσει αυτό για το οποίο μιλούσε.

Ο Νίκος ήταν, με άλλα λόγια, σπουδαίος αφηγητής επειδή ήταν δημιουργός, μεταξύ άλλων και του εαυτού του – κι αυτή είναι η δεύτερη πτυχή του που θέλω να αναδείξω. Αλλά τι είναι δημιουργός, αυτουργός, αυτενεργό υποκείμενο των πράξεών του; Το ερώτημα ανοίγει μια ατέρμονη φιλοσοφική συζήτηση∙ αυτό που εδώ πάντως έχω κατά νου είναι ότι ο Νίκος, ως προς πολλά κρίσιμα ζητήματα της ζωής του, είχε ακολουθήσει προσωπική τροχιά: είχε κινηθεί ανεξάρτητα από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα ή κι αντίθετα προς αυτήν. Κι αυτό ήταν παράδοξο: ο Νίκος ο τόσο κοινωνικός, ο τόσο δεμένος με τους ανθρώπους του, αυτός που λάτρευε να μαζεύει τους φίλους του στου Παπάγου ή στον Άγιο Πέτρο, να τους φιλοξενεί ανάμεσα σε πίνακες που ο ίδιος είχε ζωγραφίσει ή να τους φιλεύει με φαγητά που η Μαριάννα ή ο ίδιος είχαν μαγειρέψει – αυτός ο Νίκος δεν ανήκε μόνο στον κύκλο μας, δεν αναγνώριζε τον εαυτό του στο Zeitgeist που όλοι ορίζαμε. Από πού έπαιρνε φόρα για να διαρρηγνύει, τουλάχιστον εν μέρει, τους δεσμούς του; Τι τον έκανε να ανήκει και ταυτόχρονα να μην ανήκει σε παρέες ή σε γενιές; Από πού αντλούσε την ενέργεια που χρειάζεται η αυτενέργεια, η δημιουργία εκ του μηδενός;

Ας ξεκινήσω από το ευκολώτερο, τη γενιά του: οι περισσότεροι ιστορικοί, αν και εκφράζουν πολλές αμφιβολίες ως προς την ευρετική αξία της έννοιας, θα δέχονταν ότι η γενιά της Αντίστασης στη δικτατορία ή η γενιά της Μεταπολίτευσης έκτισαν την πολιτική φυσιογνωμία τους μέσα από συλλογικούς αγώνες και με τα ουτοπικά οράματα που τους ενέπνευσαν. Ανεξάρτητα από το πού (στο ΠΑΣΟΚ, στην Αριστερά ή στο σπίτι μας) βρισκόμαστε σήμερα, όλοι φέρουμε το βάρος μιας συλλογικής κληρονομιάς, ενός ουτοπικού μεσσιανισμού. Όλοι κάπου ανήκαμε, κι η συλλογικότητα αυτή νοηματοδοτούσε την πολιτική μας πράξη. Όλοι – όχι όμως ο Νίκος Θέμελης.

Ο Νίκος μπήκε στην πολιτική κάπως αργά. Δεν ακολούθησε την καθιερωμένη διαδρομή του νεολαίου που ωριμάζει σε ενεργό μέλος του κόμματος. Την εποχή που μια ολόκληρη γενιά πολιτικολογούσε με πλαίσιο αναφοράς τον αντιιμπεριαλισμό και τον αντικαπιταλισμό, ο Νίκος Θέμελης διάβαζε ευρωπαϊκό δίκαιο. Την εποχή που οι συνομήλικοί τους στέναζαν στα αμφιθέατρα και τις ταβέρνες, ο Νίκος και η Μαριάννα, μέσα σε καθόλου εύκολες συνθήκες βρέθηκαν στη Γερμανία.

Ας μετατεθούμε νοερά στη θέση ενός νέου ανθρώπου που ζει μακριά από την οικογένειά του, μακριά από την παράδοση της χώρας του, μακριά από τα συλλογικά οράματα της γενιάς του – μόνος του, μόνο με τη γυναίκα που ο ίδιος έχει διαλέξει, να σπουδάζει αυτό που έχει διαλέξει. Στη θέση ενός νέου ανθρώπου που επιπλέον αφιερώνεται όχι στο αστικό, το ποινικό ή έστω το συνταγματικό δίκαιο, αλλά σε έναν κλάδο του δικαίου που τότε έκανε τα πρώτα του βήματα.

Σκέφτομαι ότι αυτός ο νέος άνθρωπος δεν δεσμευόταν από τις σχέσεις και τα οράματα που ύφαναν τη μυθολογία της γενιάς της Μεταπολίτευσης. Φαντάζομαι ότι όταν ο νέος αυτός διάβαζε τα συγγράμματα του Ευρωπαϊκού Δικαίου, έβλεπε μπροστά στα μάτια του να υφαίνεται κόμπο-κόμπο μια νέα αφήγηση, η αφήγηση της ευρωπαϊκής ενοποίησης, μια αφήγηση ικανή να οδηγήσει τους μέχρι προ τινος θανάσιμους εχθρούς στη συνεννόηση και τη συνεργασία. Και ότι είχε επίγνωση της πηγής της ακτινοβολίας της αφήγησης αυτής, της συγγένειάς της με έναν πιο παλιό, αλλά και πιο θεμελιώδη μύθο, τον μύθο του κοινωνικού συμβολαίου, του δημιουργήματος των ανθρώπων, που τους μετατρέπει από ετοιμοπόλεμους λύκους σε πολίτες με δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Αυτή είναι η πρώτη ειδοποιός διαφορά της διαδρομής του Νίκου απέναντι στη γενιά του. Αντί, σε αρμονία με το πνεύμα της εποχής, να ζει τη μαγευτική αλλά ασφυκτική κι εν τέλει αδιέξοδη προσμονή της επανάστασης, ο Νίκος Θέμελης επέλεξε να μπορεί να επιλέγει: και κατά τούτο η πορεία του εγγράφεται σε ένα άλλο ρεύμα, το πλούσιο ρεύμα του Διαφωτισμού.

Προσοχή όμως: ο Νίκος δεν ήταν απλώς παιδί του πολιτικού Διαφωτισμού (και κατά τούτο υπερέβαινε τα όρια όχι μόνο της γενιάς αλλά και του πολιτικού περίγυρού του). Ήταν κι ο βαθιά καλλιεργημένος άνθρωπος, στον ορίζοντα του οποίου είχαν θέση η ακρόαση ενός Lied, μιας άριας ή ενός τραγουδιού της Αρλέτας, μερικές ώρες σε ένα μουσείο, το χάζεμα στα βιβλιοπωλεία, ένας περίπατος στον Σηκουάνα, ένα απολαυστικό δείπνο, μια συζήτηση για την ελληνικότητα ή για το κακό. Κι ακόμα: ο Νίκος ήταν ο αδιάκοπα περίεργος στοχαστής, που δεν δίσταζε να αμφιβάλει, που μέσα από την περήφανη αρματωσιά ενός Habermas έθετε τα εικονοκλαστικά ερωτήματα ενός Baudrillard. Όμως αν το σκεφτούμε λίγο, αυτή δεν είναι η γοητεία του Διαφωτισμού που σαν ένα εκκρεμές ταλαντεύεται συνεχώς ανάμεσα στη σοβαρότητα της ευθύνης, από τη μία, και στην παιχνιδιάρικη ειρωνεία, από την άλλη; Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο που ο ευρωπαϊσμός του Νίκου Θέμελη ρίζωνε στην αχανή δεξαμενή ευαισθησίας, αγωνίας και καλλιέργειας που ονομάζουμε ευρωπαϊκό πολιτισμό και που τρέφεται από τους χαρακτήρες και τον ανθρωπισμό της Αναγέννησης.

Και για να φτάσω στην τρίτη προσωπική στιγμή της τροχιάς του Νίκου. Εκεί που οι άλλοι προτιμούσαν να διακονούν άμωμα οράματα, να στρατεύονται σε κόμματα ιδεών ή κινήσεις πολιτών, να οξύνουν τα αναλυτικά εργαλεία τους, να πειραματίζονται επί χάρτου ή στο νεοελληνικό δημόσιο χώρο, το Ντόλτσε ή το 17, ο Νίκος ήταν άνθρωπος της πράξης. Σε μια κοινωνία κρυφών ή δηλωμένων αντιεξουσιαστών, αυτόν τον ενδιέφερε η πρακτική εφαρμογή των οραμάτων του – άρα και η εξουσία. Εξ ου και η βαθιά αίσθηση πολιτικότητας. Εξ ου και η κουλτούρα του διαλόγου αλλά και των ισορροπιών. Εξ ου και η έμφαση στη στρατηγική, η μεθοδικότητα, η ικανότητα κλιμάκωσης, ο ρυθμός.

Τι σχέση έχουν όμως όλες αυτές οι πτυχές του χαρακτήρα του Νίκου (: η αφηγηματική δεινότητα, η δημιουργικότητα, η βαθιά κουλτούρα, η πρακτικότητα) με τον Νίκο Θέμελη πρωτεργάτη -και μάλιστα από μια θέση που αυτός δημιούργησε (πάλι το μοτίβο της δημιουργίας)- του εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος; Πολλοί πιστεύουν ότι η πολιτική είναι υπόθεση εξουσίας – χωρίς αρχές. Άλλοι ότι η πολιτική είναι ζήτημα διαχειριστικής και τεχνοκρατικής επάρκειας. Σε πείσμα όλων αυτών ο Νίκος έδειξε (τυχαία ήταν ο βασικός συνεργάτης του Κώστα Σημίτη;) ότι και οι μεν και οι δε αστοχούν: και είναι πεποίθησή μου ότι ο Νίκος Θέμελης υπήρξε ο πολύ πετυχημένος σύμβουλος ενός πολύ πετυχημένου πρωθυπουργού ακριβώς γιατί ήταν ο Νίκος Θέμελης ο αφηγητής, ο δημιουργός, ο βαθιά καλλιεργημένος, ο άνθρωπος της πράξης.

Τι μας διδάσκει αυτό στους δύσκολους καιρούς που ζούμε;

* Ομιλία του Πανεπιστημιακού Βασίλη Βουτσάκη, στην εκδήλωση του Ομίλου Προβληματισμού για τον Εκσυγχρονισμό της Κοινωνίας μας (ΟΠΕΚ), αφιερωμένη στη μνήμη του συγγραφέα και πολιτικού Νίκου Θέμελη.

Σχολιασμός

Σχόλια

Ιδιοκτησία
e-Μεταρρύθμιση

Εκδότης
Γιάννης Μεϊμάρογλου

Διεθυντής Σύνταξης
Μιχάλης Κυριακίδης
mkyriak@gmail.com

Επικοινωνία
info@metarithmisi.gr

H «Μεταρρύθμιση» είναι ηλεκτρονικός κόμβος ο οποίος λειτουργεί με αυτήν τη μορφή από τον Μάρτιο του 2012. Από το 2005 κυκλοφορούσε ως έντυπο και στη συνέχεια ως ηλεκτρονικό περιοδικό.

Ξεκίνησε από μια ομάδα ανθρώπων με κοινό χαρακτηριστικό την αγωνία για τη συγκρότηση ενός μεγάλου μεταρρυθμιστικού ρεύματος στην ελληνική κοινωνία. Πρόθεσή μας είναι η ενθάρρυνση των διαδικασιών για μια μεγάλη προοδευτική παράταξη και η ανάδειξη της ανάγκης να εκφρασθεί σε όλα τα επίπεδα – πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό – η οπτική μιας σύγχρονης κοινωνίας, απαλλαγμένης από τις παθογένειές της.

Αναφέρεται στο χώρο της μεταρρυθμιστικής αριστεράς, της σοσιαλδημοκρατίας, του ριζοσπαστικού κέντρου, του κοινωνικού και πολιτικού φιλελευθερισμού και επιδιώκει τον διάλογο ανάμεσα στις δημοκρατικές - προοδευτικές δυνάμεις της χώρας.

Copyright © www.metarithmisi.gr.

To Top